Doet de grootte ertoe? Een vergelijkend onderzoek naar de factoren voor succes en/of falen van hervormingen aan de lokale schaal (2012)

Doelstellingen en onderzoeksvragen

Het debat over de interne Vlaamse staatshervorming met het Witboek en het Groenboek van de Vlaamse Regering had een bijzondere betekenis voor de lokale besturen. Het is onderdeel van een bredere hervormingsbeweging die de structuren van het subnationale niveau wil hertekenen. Hierbinnen staat het vraagstuk van de bestuurlijke schaal centraal met het zoeken naar evenwicht in de territoriale afbakening van een niveau dat voldoende dicht bij de burger staat en de daarvoor beoogde functionele capaciteit. Het debat in Vlaanderen is zeker niet uniek. In verschillende andere Europese landen en/of regio’s bepalen structurele schaalhervormingen m.b.t. het lokale niveau de (inter)bestuurlijke agenda. Daarbij hoort een toenemend geheel aan (vergelijkende) literatuur die steeds meer verfijnde inzichten biedt in de redenen voor, de processen en de effecten van schaalhervormingen en hun bredere inbedding in het veranderende kader van de lokale bestuursystemen. 

Dit project wil nagaan welke succes- en/of faalfactoren opduiken in het besluitvormingsproces rond dit type schaalhervormingen die een combinatie zijn van een discussie over territorium (zoals gemeentelijke fusies of binnengemeentelijke decentralisatie) en functies (zoals de als gepast beschouwde afbakening van bevoegdheden, het niveau en de instrumenten van decentralisering). Het neemt daarbij een expliciet vergelijkend perspectief door scherp te stellen op deze factoen in een aantal andere Europese landen en/of regio’s buiten Vlaanderen. Niettemin zullen ervaringen uit het verleden en hedendaagse debatten rond schaalhervorming in de Vlaamse context ook deel uitmaken van het onderzoek om de vergelijking te versterken.

De centrale onderzoeksvragen zijn de volgende:

• Hoe is het besluitvormingsproces rond deze schaalhervormingen verlopen in de fases van initiatie, beslissing en eventuele implementatie (beschrijvend)?
• Welke succes en/of faalfactoren leiden tot gelijkenissen en/of verschillen in de evolutie van dat proces en in haar verschillende fases (verklarend)?
• Welke lessen kan Vlaanderen (als regionale beleidsruimte) trekken gebaseerd op de beschrijving en de verklaring van deze besluitvormingsprocessen indien het verdere stappen wenst te nemen in een agenda van schaalhervorming (evaluatief/normatief)?

Als theoretische basis lijkt het stromenmodel van besluitvorming bijzonder nuttig om het proces van schaalhervorming te begrijpen. In dit model verbinden beleidsondernemers de probleemstroom (issues op en van de politieke agenda), de beleidsstroom (een ‘soep’ van ideën om de betrokken problemen op te lossen die nu eens worden ontwikkeld, dan weer samengevoegd of zelfs helemaal losgelaten) en de politieke stroom (de machtsconfiguratie die het opduiken van bepaalde problemen en/of beleidskeuzes vergemakkelijkt of juist verhindert). Deze stromen drijven in en doorheen het hervormingsdebat in verschillende windows of opportunity en komen doorheen de verschillende fases van het besluitvormingsproces voor. Aan dit model kunnen de inzichten van het zogenaamde actorgecentreerde nieuw institutionalisme worden toegevoegd. Hierin wordt aangenomen dat de verschillende stakeholders zullen proberen hun belangen en/of voorkeuren te maximaliseren binnen de bestaande en/of voorziene institutionele context van de hervorming.   

Het onderzoek start met een synthetische studie van de (vergelijkende) literatuur rond schaalhervormingen aan het lokaal bestuur in de lidstaten van de Europese Unie. Dit literatuuronderzoek zal leiden tot een aantal transversale inzichten in het debat over lokale schaalhervormingen in het algemeen en het besluitvormingsproces daar rond in het bijzonder. Deze zullen de basis zijn voor de selectie van cases in een vergelijkende design. Dat wordt zo opgezet dat het zowel gevallen opneemt van landen en/of regio’s waar het debat heeft geleid tot een grondige hertekening van de lokale schaal en het bestuurlijk landschap (met Denemarken, Nederland en het Verenigd Koninckrijk als meest uitgesproken voorbeelden) als gevallen van landen en/of regio’s waar dit tot heden niet het geval is (vaak ondanks stevige debatten met Frankrijk, Italië en heel wat Centraal- en Oost Europese landen als meest uitgesproken voorbeelden).

Voor de vergelijkende gevalstudie zal het onderzoek steunen op een diepgravende analyse van de bestaande literatuur en secundaire analyse van beschikbare primaire data (d.i. zowel kwantitatief als kwalitatief). Waar mogelijk wordt dit aangevuld met diepteinterviews met experten en/of kernbesluitvormers betrokken bij dit debat.

Onderzoeksteam

• Coordinatie: Universiteit Gent
• Supervisie: prof. dr. Kristof Steyvers
• Co-supervisie: prof. dr. Herwig Reynaert en prof. dr. Thomas Block
• Onderzoeker: Koenraad De Ceuninck (2012 )